گنو/لینوکس چیست ؟

در دهه ۷۰ و اوایل ۸۰ برنامه نویسان رایانه تمامی آنچه را می‌نوشتند با دیگران به اشتراک می گذاشتند ، یعنی هر شخصی متن یا Source برنامه خود را در اختیار دیگران قرار می‌داد تا دیگران نیز از آن بهره مند شوند و در‌واقع به اشتراک گذاری نرم‌افزار در آن سالها امری عادی بود .

در دهه ۸۰ شرایط به آرامی دگرگون شد ، شرکت های نرم افزاری دیگر متن برنامه هایشان را در اختیار دیگران قرار نمی دادند و بر اساس قوانین وضع شده برنامه نویسان دیگر نمی توانستند تغییرات دلخواه را در برنامه دیگران اعمال کنند و به اشتراک گذاری نرم‌افزار از این پس جرم محسوب می‌شد .

‫ریچارد استالمن – بنیانگذار پروژه گنو و بنیاد نرم افزار آزاد‬

در همین سالها فردی به نام ریچارد استالمن در آزمایشگاه هوش مصنوعی مؤسسه تکنولوژی ماساچوست آمریکا (۱) مشغول به کار بود .

استالمن همچنان معتقد بود که نرم‌افزار همواره باید آزاد باشد و همه اجازه ویرایش آنرا داشته باشند و با توجه به مشکلاتی که قوانین وضع شده برای دسترسی به برنامه‌ها برایش ایجاد کرده بودند ، در سال ۱۹۸۴ پروژه گنو GNU را آغاز نمود .

گنو در لغت‌نامه به معنی نوعی گاومیش است که در آمریکای شمالی زندگی می‌کند ، علاوه بر این ، مخفف برگشتی از جمله :

«گنو یونیکس نیست» نیز می‌باشد (۲) (۳) .

‫گنو – نماد پروژه گنو‬

هدف از این پروژه ، فراهم نمودن نرم افزارهای رایگان و در عین حال با کیفیت اعلام شد و تا سال ۱۹۸۵ دو برنامه بسیار مهم تحت نظارت پروژه گنو نوشت شد : کامپایلر GCC و ویرایشگر Emacs که برای دنیای متن باز بسیار مهم محسوب می‌شوند و در‌واقع پایه‌های اصلی سیستم عامل گنو/لینوکس را نیز تشکیل می‌دهند .

بعد از مدتی کوتاه بنیاد نرم افزار آزاد در سال ۱۹۸۵ به منظور رعایت حقوق کاربران ، تاسیس شد .

پس از آغاز پروژه گنو و تاسیس بنیاد نرم‌افزار آزاد ، مهمترین ویژگی‌های نرم‌افزار آزاد به این شرح اعلام شدند :

• آزادی در اجرای برنامه‌ها با هر هدفی

• آزادی در مطالعه ساختار و متن برنامه و سفارشی کردن آن برای مقاصد خاص جهت پاسخگویی به نیازها

• آزادی عمل برای تهیه و نشر کپی هایی از برنامه ، تا شما بتوانید به دیگران هم کمک کنید

• آزادی برای بهبود برنامه و ارائه این دستاوردها به دیگران که در نتیجه آن تمام جامعه کاربران از آن بهره ببرند

این بنیاد برای اجرایی نمودن و همچنین قانونمند کردن این اصول و اهداف ، مجوزی با نام GPL ارائه کرد و در مقابل قانون محدود کننده Copy Right ، قانون عکس آن یعنی Copy Left را نیز تهیه و ارائه نمود .

مجوزGPL آزادی دیگران را در سهیم بودن و تغییر دادن یک نرم افزار متن باز تضمین می نماید ، تا اطمینان پیدا کند کاربران می توانند به صورت مستقل از نرم افزار آزاد کپی برداری کرده و آن را به طور مجدد توزیع کنند .

در‌واقع ایده اصلی مجوز GPL این است که اگر شما از نرم افزار متن باز استفاده می‌کنید بگذارید دیگران نیز از تغییرات شما در برنامه و همکاری شما استفاده کنند . البته توجه کنیم که آزاد به معنی رایگان نیست یعنی برای یک نرم‌افزار آزاد/متن باز نیز می‌توان هزینه گرفت .

بعد از تاسیس بنیاد نرم‌افزار آزاد و پروژه گنو ، همه چیز برای تحول در عرصه رایانه ، برنامه نویسی و داشتن یک سیستم عامل آزاد/متن باز آماده بود ، تنها چیزی که وجود نداشت یک هسته (۴) مستقل متن باز برای این کار بود ، البته باید توجه داشته باشیم با وجود سیستم عامل مینیکس (۵) که دسترسی به متن آن آزاد بود ، کسی اجازه تغییر هسته و توزیع مجدد آنرا نداشت .

در همین اثنا بود که فردی به نام لینوس تروالدز ، دانشجوی دانشگاه هلسینکی فنلاند در تاریخ ۲۵ اوت ۱۹۹۱ نامه‌ای به گروه خبری minix ارسال نمود :

« سلام به هر کس که آن بیرون از مینیکس استفاده می‌کند.

من در حال حاضر روی سیستم عاملی آزاد برای رایانه‌های ‎‏AT ۳۸۶(۴۸۶)‎‏ کار می‌کنم (فقط برای سرگرمی؛ مانند پروژهٔ گنو بزرگ و حرفه‌ای نیست). از ماه آوریل کار را آغاز کرده‌ام و هم‌اکنون این سیستم‌عامل آماده‌است و کار می‌کند. دوست دارم از عقیدهٔ دیگران در مورد سیستم‌ عاملم با خبر شوم. چه آنهایی که مینیکس را دوست دارند و چه آنهایی که دوست ندارند. چرا که سیستم من تا حدی شبیه به مینیکس است.

در حال حاضر (۱٫۰۸) bash و (۱٫۴۰) gcc را بر روی آن دارم و چیزهای دیگری که به نظر می‌رسد همه درست کار می‌کنند. این بدان معناست که طی چند ماه آینده چیز به‌دردبخوری فراهم خواهم کرد، و دوست دارم بدانم مردم بیشتر چه امکاناتی لازم دارند. به هر پیشنهاد و نظری خوش آمد می‌گویم اما قول نمی‌دهم که آن را انجام دهم!

لینوس ( این نشانی پست الکترونیک دربرابر spambot ها و هرزنامه ها محافظت می شود. برای مشاهده آن شما نیازمند فعال بودن جاواسکریپت هستید ).

پ.ن. - بله این نرم‌افزار آزاد است. البته قابل انتقال بر روی انواع دیگر رایانه نیست (چرا که دستورات AT۳۸۶ را به کار می‌برد) و ممکن است غیر از سخت‌دیسک AT چیز دیگری را پشتیبانی نکند. این همه چیزی است که من دارم! »

‫لینوس تروالدز – نویسنده هسته لینوکس‬

این‌گونه بود که لینوکس یا همان هسته سیستم عامل گنو/لینوکس طراحی شد ، این نکته را باید به یاد داشته باشیم که لینوکس کپی‌برداری از مینیکس نیست چرا که مینیکس از معماری میکروکرنل استفاده میکند در حالی که لینوس تروالدز هسته سیستم عامل را با

ایده هسته‌های مونولیتیک طراحی کرده است (۶) .

در نهایت ادغام هسته یا لینوکس با نرم‌افزار های آزاد یا گنو در سال ۱۹۹۲ منجر به تولید سیستم عامل گنو/لینوکس شد . در نتیجه گنو به نرم‌افزار های آزاد اطلاق می‌شود و لینوکس هسته سیستم عامل است .

‫تاکس – نماد هسته لینوکس‬

توزیع‌های لینوکس :

توزیع‌های لینوکس به مجموعه‌ای از برنامه‌های آزاد/متن باز به همراه هسته سیستم عامل گفته می‌شوند که که هر کدام کاربرد و ویژگی‌های خاصی دارند .

بدلیل متن باز بودن و اجازه تغییر در برنامه‌ها ، تعداد توزیع‌های لینوکس بسیار زیاد است که همین مسأله بعضا باعث بروز مشکلاتی برای کاربران تازه کار می‌شود و همواره در ابتدا این سؤال برایشان مطرح است که کدام توزیع برایشان مناسب است .

البته توجه داشته باشیم که این تعدد توزیع ضعف محسوب نمی‌شود بلکه باعث آزادی انتخاب و تنوع می‌شود و کاربران می‌توانند بر اساس نیازشان بدون محدودیت از توزیع مورد علاقه استفاده نمایند .

اکثر توزیع‌های لینوکس بصورت رایگان از سایت هایشان قابل دریافت هستند و در صورت نیاز کاربران به متن توزیع ، می‌توانند آنرا نیز دریافت کنند .

نکته مهم این است که ، لازم نیست حتماً از توزیع‌های موجود استفاده کنیم بلکه میتوانیم هسته را از سایت www.kernel.org دریافت کنیم و سپس برنامه‌های آزاد/متن باز مورد نیاز را نیز به آن اضافه نموده و توزیع مخصوص بخود را مورد استفاده قرار دهیم . البته این کار مستلزم توانایی‌های فنی زیادی می‌باشد .

در یک دسته بندی کلی می‌توان لینوکس ها را به چهار بخش عمده تقسیم کرد :

• Debian Based

• Gentoo Based

• RPM Based

• Slackware

البته هرکدام از این چهار بخش خود حاوی زیر مجموعه هایی نیز هستند که در کل حدود ۵۰۰ توزیع لینوکسی مختلف فعال در دنیا را شامل می‌شوند .

یکی از بهترین مراجع توزیع‌های لینوکس برای کاربران ، سایت www.distrowatch.com می‌باشد ، آمار مربوط به محبوبیت توزیع‌ها بر اساس دسته بندی این سایت و بر مبنای مجموع دریافت مطرح شده است .

در این بخش چند توزیع محبوب و اصلی را بررسی می‌کنیم که می‌توانند برای کاربران جدید مناسب باشند :

Ubuntu : اوبونتو در سال ۲۰۰۴ برای اولین بار عرضه شد و در حال حاضر محبوب‌ترین توزیع دنیا محسوب می‌شود . بدلیل گرافیک جذاب و ابزار های مناسب برای استفاده شخصی و رومیزی بسیار مناسب است . اوبونتو به معنی انسانیت نسبت به دیگران است و از یک واژه آفریقایی گرفته شده . اوبونتو توزیعی مبتنی بر دبیان می‌باشد و هر شش ماه یکبار نسخه جدید خود را عرضه می‌کند . مهمترین ویژگی اوبونتو ارسال نسخه اوبونتو بصورت رایگان به هر جای دنیا می‌باشد . از دیگر ویژگی‌های اوبونتو کار بصورت دیسک زنده می‌باشد یعنی نیازی نیست حتماً اوبونتو را نصب کنید بلکه میتوانید آنرا از روی سی دی بوت کنید .

Fedora : فدورا در سال ۲۰۰۴ از توزیع معروف و محبوب Red Hat جدا شد و رسما آغاز به کار نمود . فدورا یک توزیع مبتنی بر RPM است که با توجه به شباهتش به Red Hat مخاطبان بسیاری دارد . هم‌اکنون فدورا در رتبه دوم جای دارد .

Mint : لینوکس مینت یک توزیع تازه تاسیس است که بر پایه اوبونتو و Debian Based بنا نهاده شده . مینت در سال ۲۰۰۶ عرضه شد . در حال حاضر مینت در رده سوم جای دارد .

Open Suse : سوزه در سال ۱۹۹۲ از خانواده Slackware جدا شد و به عنوان نسخه آلمانی Slackeare عرضه گردید . این توزیع به مرور زمان و بعد از ادغام با شرکت ناول محبوب و پر استفاده شد . همکاری مایکروسافت و ناول باعث شده این توزیع برای کاربرانی که وابستگی زیادی به ویندوز دارند مناسب‌تر باشد . اکنون اوپن سوزه در رتبه چهارم قرار دارد .

Mandriva : مندریوا لینوکس است که از Mandrake در سال ۱۹۹۸ مشتق شده و در واقع یک توزیع RPM Based می‌باشد .مندریوا در رده پنجم قرار دارد و با توجه به گرافیک مناسب و برنامه‌های کاربردی از توزیع‌های محبو است .

Debian : دبیان یکی از خاص ترین توزیع‌های لینوکس است که در سال ۱۹۹۳ آغاز به کار نمود . مهمترین ویژگی دبیان توسعه دهندگان آن هستند ، در حال حاضر بیش از یک هزار داوطلب برنامه نویس بر روی این توزیع فعالیت می‌کنند و تعداد بسته های نرم‌افزار آزاد/متن باز آن بیش از بیست هزار بسته نرم افزاری است . علاوه بر این بر روی تقریباً انواع معماری های پردازشگرها یعنی ۱۱ معماری مختلف قابل نصب است . اکنون دبیان در رده ششم قرار دارد و باید توجه کنیم بدلیل دیر ارائه نمودن نسخه های جدید توسط دبیان ، شاید برای کارهای شخصی و رومیزی معمول مناسب نباشد .

PclinuxOS : این توزیع در سال ۲۰۰۳ از توزیع مندریوا مشتق شده است و توزیعی RPM Based محسوب می‌شود . این توزیع در رده هشتم جای دارد .

CentOS : این توزیع در سال ۲۰۰۳ بر اساس متن یا سورس توزیع Red Hat Enterprise آغاز به کار نمود . در اصل CentOS یک نسخه برداری از توزیع Red Hat Enterprise می‌باشد که تفاوتشان در پشتیبانی عمومی است . CentOS بصورت رایگان کاربران خود را پشتیبانی می‌کند و Patch ها و Update ها را در اختیار آن‌ها قرار می‌دهد ، این در حالی است که Red Hat Enterprise در قبال دریافت هزینه این کار را انجام می‌دهد . البته سرعت بروز رسانی Red Hat Enterprise از CentOS بیشتر است چرا که CentOS تمام مطالب خود را از

Red Hat Enterprise دریافت می‌کند . این توزیع بیشتر جهت سرویس دهی استفاده می‌شود و در رده یازدهم جای دارد .

البته همه لینوکس ها می‌توانند به عنوان سرور فعالیت کنند ، اما معمولاً بصورت تخصصی از آن‌ها استفاده می‌شود .

Slackware : این توزیع در سال ۱۹۹۲ آغاز به کار نمود و قدیمی ترین توزیع در حال فعالیت می‌باشد . اهمیت Slackware از آن جهت است که خود یک توزیع اصلی محسوب می‌شود و توزیع‌های متعددی بر مبنای آن رائه شده است . این توزیع در رده دوازدهم قرار دارد .

Gentoo : جنتو در سال ۲۰۰۰ آغاز به کار نموده است و بدلیل شرایطی که دارد ، کاربران خاصی از آن استفاده می‌کنند . جنتو بر اساس این ایده طراحی شده است که همه چیز از متن یا سورس نصب می‌شود و برای نصب هر برنامه‌ای باید متن آنرا کامپایل کرد که این مسأله تاحدودی شرایط خاصی به این توزیع می‌دهد . البته این ویژگی موارد مصرف بسیاری دارد و توزیع‌های متعدی بر پایه جنتو عرضه شده است . با توجه به مسائل مطرح شده می‌توان دریافت که چرا جنتو در رده ۲۱ قرار گرفته است .

همانطور که قبلاً اشاره شد شاید کمی گیج‌کننده باشد چرا که توزیع‌های متعددی در حال حاضر وجود دارند و همواره این سؤال مطرح است که از کدام توزیع باید استفاده کرد ؟

پاسخ این سؤال بسیار ساده است : شما از توزیعی استفاده خواهید کرد که نیازهایتان را برطرف کند ، با سخت‌افزار شما سازگار باشد و در صورت بروز مشکل بتوانید مشکل خود را مطرح و پاسخ آن را دریافت کنید .

یکی از سه توزیع زیر می‌توانند نیازهای شما را در ابتدای راه برطرف کنند :

• Ubuntu

• Fedora

• Open Suse

هر کدام از این توزیع‌ها می‌توانند برای شما مناسب باشند چرا که به لحاظ محیط گرافیکی بسیار کاربر پسند هستند ، در ضمن به راحتی می‌توانید برنامه‌های مورد نیاز خود را در آن‌ها نصب کنید و در نهایت از پشتیبانی بسیار فعال و رایگانی بهره می‌برند .

حال اینکه کدام یک از این سه توزیع را استفاده کنید ، بیشتر به سلیقه و علاقه شخصی شما مربوط می‌شود .

تفاوت ویندوز و لینوکس :

برجسته ترین تفاوت این دو سیستم عامل در مجوزهای ارائه شده و هزینه آنها است .

لینوکس بدمن هیچ هزینه ای ارائه میشود ولی ویندوز برای مصارف رومیزی ، قیمتی بین ۱۸۰ تا ۴۵۰ دلار دارد و همچنین برای تهیه ابزار دفتری ماکروسافت نیز باید هزینه بالایی پرداخته شود .

بدلیل مجوزهای ارائه شده در ویندوز ، شما اجازه تهیه کپی از نسخه ویندوز خود را ندارید ، درحالی که مجوز های آزاد مانند GPL به شما اجازه میدهند سیستم عامل لینوکس و برنامه‌های آزاد/متن باز را در اختیار دیگران نیز قرار دهید .

البته متاسفانه در کشور ما قوانین Copy Right رعایت نمیشود که همین مسئله باعث شده سیستم عامل ویندوز و برنامه های مورد استفاده ، بسیار نا امن و غیر قابل اعتماد باشند .

لینوکس دنیای انتخاب است ؛ یعنی برای انجام کارها ، فقط یک ابزار و یک شیوه وجود ندارد بلکه روش‌های متعددی برای انجام کارها در لینوکس وجود دارد .

لینوکس بسیار امن می‌باشد و این مسأله به دلیل متن باز بودنش است ، چرا که شما می‌توانید متن تمام برنامه‌ها را بررسی کنید و درصورت عدم اعتماد از آن استفاده نکنید

بدلیل معماری سیستم عامل لینوکس ، ویروسهای معمول نمی‌توانند آسیبی به آن برسانند و تا کنون ویروسهای بسیار اندکی در لینوکس توانسته اند نفوذ کنند .

بدلیل ارتباط مستقیم لینوکس با سخت‌افزار ، لینوکس از سرعت بیشتری نسبت به ویندوز برخوردار است .

کاربردهای لینوکس بسیار گسترده و وسیع هستند و میتواند حجمی در حد چند کیلوبایت تا چندین گیگابیت داشته باشد .

همچنین بدلیل قابلیت Embedded بودنش به سرعت بر روی سخت افزارها قرار گرفته است و بدلیل انعطاف پذیری که دارد بر روی تجهیزات حساس و کوچکی مانند Pacemaker که یک ریز تراشه برای تنظیم ضربان قلب بیماران است وجود دارد تا ابر رایانه های دنیا که موظفند سریعترین پردازش ها را انجام دهند .

لینوکس به راحتی بر روی ۱۲ معماری پردازشگر کار میکند و این در حالی است که ویندوز فقط بر روی چهار معماری بصورت محدود کار میکند .

تفاوت‌های ویندوز و لینوکس بسیارند که به همین چند مورد بسنده میکنیم .

وضعیت نرم‌افزار های آزاد/متن باز در دنیا :

بیش از هشت ملیون دریافت در کمتر از ۲۴ ساعت : رکورد فایرفاکس ؛ مرورگر وب متن باز !

این آمار نشان دهنده علاقه‌مندی بخشی از کاربران به برنامه‌های آزاد/متن باز است و همچنین نشان دهنده تحقق تفکر ریچارد استالمن در هنگام آغاز به کار پروژه متن باز بوده است : تولید نرم‌افزار آزاد و در عین حال با کیفیت .

آمار یکی از سایتهای حامی نرم‌افزار های آزاد/متن باز به نام www.sourceforge.com به این شرح است :

تا تاریخ فبریه ۲۰۰۹ بیش از ۲۳۰هزار پروژه نرم‌افزار آزاد/متن باز و بیش از ۲ ملیون کاربر عضو وجود دارد .

با توجه به آمار مرکز www.idc.com ، نرم‌افزار های آزاد/متن باز از سال ۲۰۰۷ تا ۲۰۰۸ بیش از ۲۳ درصد رشد داشته‌اند و پیش‌بینی می‌شود تا سال ۲۰۱۳ جمع درآمد شرکت هایی که در عرصه متن باز فعالیت می‌کنند به بیش از ۱ ملیارد دلار برسد .

علاوه بر این بر اساس آمارهای منتشر شده ، در حال حاضر نیمی از شرکت های متوسط و بزرگ لا اقل از یکی از نرم افرار های آزاد/متن باز استفاده می‌کنند که پیش‌بینی می‌شود با توجه به مشکلات مالی شرکت ها و هزینه‌های سنگین تهیه نرم‌افزار های غیر متن باز ، این آمار بطور چشمگیری افزایش یابد .

برخی از آمارهای ترجه شده توسط سایت www.foss.ir را بررسی میکنیم :

اداره امنیت فرانسه با استفاده از سیستم رومیزی لینوکس و برنامه‌های متن باز وب ، ملیونها یورو صرفه جویی می‌کند .

کاهش چند ملیارد دلاری هزینه‌های دولت آمریکا با استفاده از نرم‌افزار های آزاد/متن باز .

مدارس ژنو سوئیس بصورت کامل به متن باز مهاجرت کرده‌اند .

استفاده از نرم‌افزار های آزاد/متن باز در آلمان در بخش کنترل ترافیک هوایی باعث کاهش هزینه‌ها تا ۷۰ درصد شده است .

ذخیره بیش از ۸۰۰ ملیون یورو در سال برای انگلستان با استفاده از نرم‌افزار های آزاد/متن باز .

و صدها خبر دیگر که گویای رشد سریع نرم‌افزار های آزاد/متن باز و سیستم عامل گنو/لینوکس در دنیا است که نشان دهنده تأمین نیاز کاربران و جلب اعتماد آن‌ها جهت استفاده از این برنامه‌های است .

پاورقی :

۱-(MIT)

۲- (Unix : سیستم عاملی که سلف لینوکس محسوب می شود)

۳- (GNU : Gnu Not Unix)

۴- (Kernel)

۵- (Minix سیستم عاملی ساده بود که توسط آندرو تاننبام نوشته شده بود و برای آموزش طراحی سیستم‌ عامل به کار می‌رفت )

۶- ( هسته سیستم‌عامل ها معمولاً به سه صورت می‌باشند : monolithic kernel , microkernel , hybrid kernel-based )

منابع :

www.wikipedia.org

www.gnu.org

www.foss.org

www.foss.ir

www.idc.com

www.sourceforge.com

www.distrowatch.com

www.kernel.org